GENDER JIHATLARNI HISOBGA OLGAN INDEKSLAR VA ULARNING TURKUMLANISHI

Bugungi kunda jahon mamlakatlarining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, huquqiy hamda madaniy sohalardagi rivojlanish darajasi hamda global taraqqiyotdagi o‘rnini belgilash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, turli ko‘rsatkichlar bo‘yicha mamlakatlarning bir-biriga nisbatan egallagan o‘rnini ko‘rsatish maqsadida tuziladigan reyting va indekslar orqali tegishli sohalar bo‘yicha istalgan davlatdagi holatga baho berish imkoniyati mavjud. 

Bugungi kunda mamlakatimizning barcha yo’nalishlar bo’yicha xalqaro reyting va indekslar, jumladan, gender masalalari bo’yicha reyting va indekslardagi o’rnini yaxshilash masalasiga alohida e’tibor qaratilib kelinmoqda. So’nggi yillarda mazkur masala bo’yicha bir qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan bo’lib, ushbu hujjatlarda turli reyting va indekslar qatorida genderga oid reyting va indekslardagi O’zbekistonning o’rnini yaxshilash bo’yicha mas’ullar belgilangan, chora-tadbirlar ishlab chiqilgan.

Ijtimoiy ko’rsatkichlar tizimida gender tengsizlikni baholash vositasi sifatida foydalaniladigan gender ko’rsatkichlari haqli ravishda o’z o’rnini egalladi. Gender ko’rsatkichlar ma’lumotlarni jinsi, yosh guruhi va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari bo’yicha ajratadi. Ular ma’lum bir jamiyatda ma’lum bir davrda sodir bo’lgan ayollar va erkaklar o’rtasidagi munosabatlardagi o’zgarishlarni ko’rsatish uchun mo’ljallangan. Shuningdek, indikatorlar gender tengligiga erishishga qaratilgan aniq chora-tadbirlarni amalga oshirish jarayonini baholash vositasi hisoblanadi. Bunday yondashuv ijtimoiy adolat, kamsitish, inson huquqlarining buzilishi nuqtai nazaridan loyiha va dasturlarni samarali monitoring qilish va baholash imkonini beradi. Gender ko’rsatkichlar jamiyatdagi ayollar va erkaklarning maqomi va rolidagi o’zgarishlarni ko’rsatadigan o’zgarishlarni ochib beradi. Umumiy olib qaralganda, gender ko’rsatkichlari muayyan vaqt davomida jamiyatda yuzaga keladigan gender o’zgarishlarini aks ettirish uchun sifatli va miqdoriy ko’rsatkichlardan foydalanadigan ko’rsatkichlardir. Gender ko’rsatkichlari ayollarning muayyan tartibga solish standartiga nisbatan to’g‘ridan-to’g‘ri ko’rsatmalarini o’z ichiga oladi. Ular davlat faoliyatining natijalarini, ham umumiy loyihalarda, ham ijtimoiy-jinsiy aholining manfaatlarini hisobga olishga qaratilgan mamlakatda amalga oshirilayotgan maxsus tashabbuslarda o’lchash uchun boshqa baholash texnikasi bilan birgalikda zarur va foydali komponent hisoblanadi. «Genderga javob» (gender-responsive), «genderga sezgir» (gender-sensitive) yoki shunchaki «gender» (gender) ko’rsatkichi vaqt o’tishi bilan gender bilan bog‘liq o’zgarishlarni o’lchaydi. Gender indikatorlari, masalan, erkaklar va ayollar uchun alohida savodxonlik ko’rsatkichlarini ta’minlovchi jinslar bo’yicha ajratilgan statistik ma’lumotlarga asoslangan miqdoriy ko’rsatkichlarga murojaat qilishi mumkin. Gender ko’rsatkichlari sifat o’zgarishlarini ham qamrab olishi mumkin, masalan, ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish darajasining oshishi yoki gender tengligiga munosabatning o’zgarishi. Gender tengligi o’lchovlari erkaklar va ayollar o’rtasidagi munosabatlardagi o’zgarishlarni, ayollar va erkaklar uchun muayyan siyosat, dastur yoki faoliyat natijalarini yoki erkaklar va ayollarning holati yoki holatidagi o’zgarishlarni, masalan, qashshoqlik yoki ishtirok etish darajasini ko’rib chiqishi mumkin.

Gender indikatorlariga miqdoriy va sifat yondoshuvlari

Miqdoriy ma’lumotlarni yig‘ish usullari miqdoriy natijalarni keltirib chiqaradi, shuning uchun ular parlamentdagi ayollar va erkaklar foizi, erkaklar va ayollar uchun ish haqi stavkalari yoki qizlar va o’g‘il bolalar uchun ro’yxatga olish stavkalari kabi hisoblash mumkin bo’lgan masalalarga e’tibor qaratadi. Miqdoriy ma’lumotlar vaqt o’tishi bilan gender tengligidagi o’zgarishlarni ko’rsatishi mumkin — masalan, tez-tez ishlatiladigan miqdoriy ko’rsatkich o’g‘il bolalarga nisbatan maktabdagi qizlar soni bunga misol bo’la oladi.

Sifatli ma’lumotlarni yig‘ish usullari odamlarning tajribalari, fikrlari, munosabati va his-tuyg‘ularini qamrab oladi — masalan, norasmiy sektorda ishlashning cheklovlari yoki foydalari haqidagi ayollar tajribasi yoki erkaklar va ayollarning oiladagi zo’ravonlik sabablari va oqibatlari haqidagi qarashlari. Ko’pincha, sifat ko’rsatkichlari uchun ma’lumotlarni to’plash uchun fokus-guruh muhokamalari va ijtimoiy xaritalash vositalari kabi ishtirokchi metodologiyalar qo’llaniladi. Sifatli ma’lumotlarni hislar va fikrlarni o’lchaydigan so’rovlar orqali ham to’plash mumkin.

Miqdoriy va sifat usullarining kombinatsiyasi ma’lumotlarni o’zaro tekshirish yoki natijalarni «uchburchak» qilish uchun solishtirish imkonini beradi. Miqdoriy ma’lumotlarni sifatli talqin qilish yanada nozik tahlilni ta’minlashi mumkin, bu esa natijalar va xulosalarning noaniqlik ehtimolini kamaytiradi. Muhimi, sifatli tahlil nima uchun ma’lum savollar paydo bo’lganligini so’rashga imkon beradi.

Sifatli ma’lumotlarni to’plashda ishtirok etish usullari samaralidir. Ishtirok etish usullari erkaklar va ayollar o’z rivojlanishining agenti bo’lishi, nimani o’lchash va qanday ko’rsatkichlardan foydalanish to’g‘risida qaror qabul qilishda yordam berish va tadqiqotda o’zlari ishtirok etish tamoyillariga asoslanadi. Nima uchun jins va ko’rsatkichlarga e’tibor berish kerak? Chunki o’lchangan narsaga ustunlik berish ehtimoli ko’proq va ko’rsatkichlar bo’yicha to’plangan dalillar gender masalalariga jiddiy e’tibor qaratish lozimligini ko’rsatishga yordam beradi.