AYOLLAR SIYOSIY FAOLLIGI INDEKSI (Women’s Power Index)
AYOLLAR SIYOSIY FAOLLIGI INDEKSI (Women’s Power Index)
Hokimiyat lavozimidagi ayollar – davlat yoki biznesda katta vakolat, ta’sir va mas’uliyat beradigan kasbga ega bo‘lgan ayollardir. Tarixan hokimiyat jinslar o‘rtasida turlicha taqsimlangan, qudratli va kuchli pozitsiyalar ko‘pincha, ayollardan farqli o‘laroq, erkaklar egallab borgan. Gender tengligi oshgani sayin, ayollar inson faoliyatining turli sohalarida tobora ko‘proq va kuchli mavqega ega bo‘lib bormoqda.
Ayollar hayotining barcha jabhalarida teng ishtiroki va yetakchiligi yigirma birinchi asr muammolarini hal qilish uchun zarurdir. Pekin deklaratsiyasi va Harakatlar platformasiga aʼzo davlatlar ayollarning yetakchilik qilishi, mojarolarni hal qilish va mustahkam tinchlikni taʼminlashda asosiy kuch ekanligini eʼtirof etdilar. Xuddi shu nuqtai nazardan, 2030-yilgacha Barqaror Rivojlanish Maqsadlarining kun tartibi ayollarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda qarorlar qabul qilishning barcha jabhalariida to‘liq va samarali ishtirok etishi hamda yetakchilik qilish uchun teng imkoniyatlarni talab qiladi.
Shu bois ham, BMTning Tashqi aloqalar, xotin-qizlar va tashqi siyosat boʻyicha kengashi tomonidan ishlab chiqilgan Ayollar qudrati indeksi (Women’s Power Index) BMTga aʼzo 193 davlatning siyosiy ishtirokida gender tengligiga erishish yoʻlidagi yutuqlarini baholab boradi. Unda vazirlar mahkamalarida, milliy qonun chiqaruvchi organlarida, milliy qonunchilik va mahalliy hokimiyat organlariga nomzod sifatida davlat yoki hukumat rahbarlari lavozimlarini egallab turgan ayollar ulushi tahlil qilinadi va siyosiy vakillikdagi gender tafovutini tahlil qilib boriladi.
Ushbu indeks 5 ta indikator bo‘yicha rahbar lavozimlarini egallab turgan ayollar ulushini (0 dan 100 gacha bo‘lgan ball bilan) baholaydi:
- Siyosiy paritet (Political parity);
- Vazirlar mahkamasi (Cabinet of Ministers);
- Milliy qonun chiqaruvchi organlar (National legislatures);
- Deputatlikka nomzodlar (National legislature candidates);
- Mahalliy qonun chiqaruvchi organlar (Local legislature bodies);
Ushbu indikatorlar bo’yicha ayollarning siyosiy boshqaruv organlaridagi vakilligini o‘lchaydi. Lekin asosiy fokus ayollarning ta’siri yoki siyosatdagi afzalliklariga emas, balki ayollarning soni mavjudligiga ahamiyat qaratadi.
Ayollar qudrati indeksi (Women’s Power Index) bo‘yicha O‘zbekiston 2023-yil 1-iyun holatiga ko‘ra, 193 mamlakatlar orasida 75 o‘rinni egallagan holda, Markaziy Osiyoda peshqadamlik qilmoqda. Siyosiy paritet ko‘rsatkichi bo‘yicha 30 ball to‘plangan, Vazirlar mahkamasi ko‘rsatkichi bo‘yicha ayollarning vazirlik lavozimlarida ishlaganlar soni 5%, Milliy qonun chiqaruvchi organlar ko‘rsatkichi bo‘yicha organlarning quyi va yuqori palatalarida ayollar egallagan oʻrinlar ulushi 30%, Milliy qonun chiqaruvchi deputatlikka nomzodlar ko‘rsatkichi bo‘yicha, Milliy qonun chiqaruvchi organlarning quyi va yuqori palatalariga oxirgi saylovlarda ro‘yxatga olingan ayol nomzodlar ulushi 41% ni tashkil qilgan. Biroq mahalliy qonun chiqaruvchi organlar ko‘rsatkichi bo‘yicha biror ma’lumot keltirilib o‘tilmagan.
AYOLLAR SIYOSIY FAOLLIGI INDEKSI
Siyosiy paritet. Indeks har chorakda, hamma uchun ochiq bo‘lgan yangi ma’lumotlar bilan boyitib boriladi. Mamlakatning nisbiy reytingidagi o‘sish yoki pasayish o‘lchangan beshta ko‘rsatkichning barchasi yoki birortasi bo‘yicha mamlakatdagi ayollar vakilligi yaxshilangani yoki yomonlashganidan dalolat bermaydi, balki mamlakat jami ballining o‘zgarishi ayollarning vakilligi beshta ko‘rsatkichdan biri yoki bir nechtasi bo‘yicha o‘zgarganini bildiradi.
Har bir ko‘rsatkich dastlabki ma’lumotlarni ayollar vakilligining erkaklarga nisbatan nisbatiga aylantirish va natijani 100 ga yetkazish yo‘li bilan baholandi. Shunday qilib, agar ayollar mamlakat milliy qonun chiqaruvchi organidagi o‘rinlarining soni 25 foizga yetsa, mamlakatga 33,3 ball beriladi. Har bir ko‘rsatkich bo‘yicha maksimal ball 100 ni tashkil qiladi, ya’ni ayollar ushbu aniq ko‘rsatkich uchun o‘lchangan qiymatning 50 foizini yoki undan ko‘pini tashkil qiladi.
Ushbu indeks mamlakatlarning 1946-yil 1-yanvardan 2023-yil 1-iyungacha davlat va hukumat ayol rahbarlari sonini e’tiborga oladi. Ushbu indeks ikkinchi jahon urushidan keyin dunyoda mustaqillik harakati toʻlqinini koʻrgan va BMTga aʼzo 193 ta davlatni oʻz ichiga olgan ayol davlat yoki hukumat rahbarlarini sanab oʻtadi. Ushbu ro‘yxatga monarxlar tomonidan tayinlangan monarxlar yoki gubernatorlar, keyinchalik saylanmagan yoki tasdiqlanmagan davlat yoki hukumat rahbarlari vazifasini bajaruvchi yoki vaqtinchalik rahbarlar, faxriy davlat yoki hukumat rahbarlari, ko‘plab prezidentlar, davlat rahbarlari, yoki konstitutsiyaviy hukumat boshlig‘i bo‘lgan yoki bo‘lmaganlarni hisobga olmaydi, aksincha, prezident o‘rinbosariga o‘xshash lavozimda xizmat qilgan yoki xizmat qilayotgan ayollarni hisobga oladi.
Ushbu ko‘rsatkich quyidagi metodologiyadan foydalangan holda baholandi: 1946-yildan beri ayol davlat yoki hukumat rahbari bo‘lgan yillar soni 1946-yildan boshlab erkak davlat yoki hukumat rahbari bilan bo‘lgan yillar soniga bo‘linadi. Erkak qiymati 1946-yildan beri (yetmish yetti) yillarning umumiy sonidan ayol qiymatini ayirish yo‘li bilan hisoblanadi. Ayol davlat yoki hukumat rahbari lavozimidan chetlatilganda, indeks uning lavozimida ishlagan vaqtini, hatto u rasman o‘z lavozimida qolgan bo‘lsa ham to‘xtatilgan kungacha hisoblaydi. Agar mamlakatda bir vaqtning o‘zida ayol davlat yoki hukumat rahbari bo‘lgan bo‘lsa, indeks vaqtni ikki marta hisoblamaydi.
Vazirlar mahkamasi. 2023-yilning 1-iyun holatiga ko‘ra, ayollarning vazirlik lavozimlarida ishlaganlar foizi. Ushbu ma’lumotlar Parlamentlararo ittifoq (IPU) tomonidan tuzilgan va uni BMT Ayollar xaritasi hamda IPU “Ayollar siyosati 2023”da topish mumkin. IPU milliy hukumatlar, Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi doimiy vakolatxonalar va ommaviy axborot vositalaridan olingan ma’lumotlarni to‘playdi. IPU jami vazirlar soniga bosh vazir o‘rinbosarlari hamda vazirlar kiradi, ammo bu ro‘yxatga vitse-prezidentlar, hukumat yoki davlat idoralari rahbarlari kirmaydi. IPU tarkibiga bosh vazirlar yoki hukumat rahbarlari kiradi, agar ular vazirlik portfeliga ega bo‘lsalar.
Milliy qonun chiqaruvchi organlar. 2023-yil 1-iyun holatiga koʻra, milliy qonun chiqaruvchi organlarning quyi va yuqori palatalarida ayollar egallagan oʻrinlar ulushi bo‘lib, ular IPU maʼlumotlari asosida toʻplanadi.
Milliy qonun chiqaruvchi deputatlikka nomzodlar. 2023-yil 1-iyun holatiga ko‘ra, milliy qonun chiqaruvchi organlarning quyi va yuqori palatalariga oxirgi saylovlarda ro‘yxatga olingan ayol nomzodlar ulushi tushuniladi. Bu ma’lumotlar IPU tomonidan to‘planadi.
Mahalliy qonun chiqaruvchi organlar. 2023-yil 1-iyun holatiga ko‘ra, mahalliy davlat hokimiyati organlarida ayollar tomonidan saylangan deputatlik o‘rinlari ulushi. Bu ma’lumotlar Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamentining bo‘limi bo‘lgan BMT Statistika bo‘limi (UNSD) tomonidan to‘planadi.