AYOLLARNING IQTISODIY IMKONIYATLARI INDEKSI (Women's Economic Opportunity Index)

AYOLLARNING IQTISODIY IMKONIYATLARI INDEKSI (Women's Economic Opportunity Index)

  Ayollarning iqtisodiy imkoniyatlari indeksi Economist Intelligence Unit tomonidan tuzilgan indeks bo‘lib, 128 ta mamlakatda ayollarning iqtisodiy ishtiroki uchun qulay sharoitlarni o‘lchaydi. Ushbu indeks mamlakat qonunlari, qoidalari, amaliyotlari, urf-odatlari va munosabatlarini o‘lchaydigan 29 ko‘rsatkichga asoslanadi va bu esa ayollarga ishchi yoki biznes egasi sifatida erkaklarnikiga teng shartlarda ish kuchida qatnashish imkonini beradi. Indeks birinchi marta 2010-yilda tayyorlangan va 2012-yilda qayta yangilangan. Indeksning 2012-yilgi versiyasiga uchta ko‘rsatkich qo‘shildi va 15 ta yangi davlat baholandi.

  Indeksning so‘nggi nashriga ko‘ra, 2012-yilda Norvegiya va Shvetsiya 2010-yilga nisbatan mos ravishda 90,4 va 88,3 ball bilan yetakchilikni saqlab qolgan. Chad va Sudan mos ravishda 23,3 va 19,2 ball bilan indeksning quyi pog‘onasida qoldi. 2010-yildagi indeksdan eng ko‘p o‘zgargan davlatlar qatoriga 90-o‘rindan 86-o‘ringa ko‘tarilgan Keniya ham kiradi. Indeks shuni ko‘rsatadiki, bu o‘zgarish Keniya hukumati teng ish uchun teng haq to‘lashni talab qiluvchi yangi siyosatni qabul qilgan va ish joyida jinsiy zo‘ravonlikni noqonuniy deb hisoblagan. Tailand 2010-yildan 2012-yilgacha bo‘lgan vaqtda bir pog‘onaga ko‘tarildi, bu indeks Tailand ayollari biznes ko‘nikmalarini o‘qitishda o‘zlarining mintaqaviy hamkasblariga qaraganda ko‘proq yordam olganliklarini ko‘rsatadi. Saudiya Arabistonining balli 2010-yildagi 35,9 dan 2012-yilda 39,7 ga ko‘tarildi, bu ko‘p jihatdan erkaklar va ayollar uchun teng haq to‘lashni talab qiluvchi vazirlik buyrug‘i tufayli sodir bo‘ldi.

  Ayollarning iqtisodiy imkoniyatlari indeksi 128 ta mamlakatdagi ayol ishchilari va tadbirkorlari uchun atrof-muhitning o‘ziga xos atributlarini o‘lchaydigan 29 ko‘rsatkichdan tuzilgan miqdoriy va sifat ko‘rsatkichilardan foydalanadi. Beshta toifadagi ballar asosiy ko‘rsatkichlarning o‘rtacha o‘lchovi bo‘yicha hisoblab chiqiladi va 0 dan 100 gacha baholanadi, bu yerda 100 – eng yaxshi.

  Bu ko‘rsatkichlar:

— mehnat siyosati va amaliyoti (ikki kichik toifani o‘z ichiga oladi: mehnat siyosati va mehnat amaliyoti);

— moliya xizmatlaridan erkin foydalanish;

— ta’lim va kasbga o‘qitish;

— ayollarning huquqiy va ijtimoiy holati;

— umumiy biznes muhiti kabi indikatorlar qamrab olingan.                 

   Har bir toifa yoki kichik toifada bir nechta asosiy ko‘rsatkichlar mavjud. Umumiy ball (0 dan 100 gacha) toifalar va ko‘rsatkichlar bo‘yicha o‘rtacha hisoblangan ballar asosida hisoblanadi.

  Miqdoriy ko‘rsatkichlar bo‘yicha ma’lumotlar milliy va xalqaro statistik manbalardan olinadi. Ba’zi sifat ko‘rsatkichlari Economist Intelligence Unit tomonidan huquqiy hujjatlar va matnlar asosida yaratilgan, boshqalar bir qator so‘rovlar va ma’lumotlar manbalaridan olingan va Economist Intelligence Unit tomonidan tuzatilgan. 2019-yildan boshlab indeks o‘rnini Jahon bankining “Ayollar, biznes va qonun” indeksi egalladi.

  Women’s Economic Opportunity Index (WEOI) — ya’ni Ayollarning iqtisodiy imkoniyatlari indeksi  metodologiyasi baholash kategoriyalaridan  iborat bo’lib,  2012-yilgi model asosida 128 ta mamlakat 29 ta indikator orqali iqtisodiy tomondan baholangan. Indekatorlar 5 ta asosiy kategoriyaga jamlangan:

1)Mehnat siyosati:

  -teng mehnatga teng haq;

  -kamsitmaslik;

  -ota-onalik ta’tili;

  -ayollar uchun ish turlariga huquqiy cheklov

  -pensiya yoshi farqi

2.Mehnat amaliyoti:

  -teng mehnatga teng haq to’lashni ijro etish darajasi;

  -kamsitmaslikni amalga oshirish darajasi;

  -amaliy kamsitish darajasini o’lchash;

  -bola parvarishi xizmati;

  -kredit tarixini shakllantirish amaliyoti;

  -ayollar uchun moliyaviy dasturlar;

  -moliyaviy hizmatlar inkluziyasi;

3)Ta’lim va kasbiy dasturlari:

  — boshlang’ich va o’rta ta’lim olganligi;

  — oliy ta’lim olganlik darajasi;

  — ta’limning o’rtacha yillari;

  — ayollar savodxonligi;

  — KOB\SME bo’yicha trening dasturlar mavjudligi.

4)Ayollarning huquqiy va ijtimoiy maqomi:

  — fuqarolik huquqi;

  -Mulk huquqi;

  -tug’ilish ko’rsatgichi;

  -zamonaviy kontratseptsiya bilan ta’minlanganligi;

  -CEDAW ratifikatsiya qilinganligi;

  -ayollarning siyosiy ishtiroki.

5)Umumiy biznes muhiti:

  -Tartibga solish sifati;

  — biznesni boshlash imkoniyati;

  — infratuzulma xatari;

  — texnologiya va energiyaga kirishi.

  Ayollarning iqtisodiy imkoniyatlari indeksining ishlash mexanizmi 5 bosqichda amalga oshiriladi. 1)ma’lumot to’plash, 2)Indekatorlardan taqqoslangan ma’lumotlarni normalashtirish, ya’ni qiymatlarni 0 dan 100 shkalaga aylantirish 3)Har bir indekator ballarini o’rtacha hisobga aylantirish. 4)Yig’ilgan qiymatlarni yakuniy miqdorga keltirish. 5)Umumiy yig’ilgan ballarni tekshirish. Yo’qoridagi 5 bosqichli mexanizm orqali Ayollarning iqtisodiy imkoniyatlari indeksi  baholandi.

Indikatorlar