Gender Tenglik va Boshqaruv Indeksi (GEGI) birinchi marta 2020-yilda Global Boshqaruv Forumi (Global Governance Forum) tomonidan taqdim etilgan va 2020, 2022 va 2024-yillarda nashr qilinib kelinmoqda. Gender Tenglik va Boshqaruv Indeksi (GEGI) turli xalqaro tashkilotlar, jumladan, Jahon Banki, Parlamentlararo Ittifoq, turli BMT agentliklari va boshqa ishonchli manbalar ma’lumotlarini jamlab, global miqyosda gender diskriminatsiyasini keng qamrovli va taqqoslama asosda tushunishga qaratilgan va 158 mamlakatni qamrab olgan ushbu indeks gender diskriminatsiyasi bilan bog‘liq beshta asosiy yo‘nalishni, ya’ni boshqaruv, ta’lim, mehnat, tadbirkorlik va zo‘ravonlikni (ustunlar sifatida) tahlil qiladi. Gender tengsizligi juda murakkab masala bo‘lganligi sababli, ushbu beshta asosiy ustun bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ayollarning tengligini to‘sib turgan huquqiy, madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarni chuqurroq tushunish imkonini beradi va bu tengsizlikning jamoaviy farovonlikka ta’sirini ochib beradi. GEGI taxminan 60 ta omil va savollarni ko‘rib chiqadi, ular mamlakatlarning indeks ustunlarida belgilangan sohalarda gender tengsizliklarini kamaytirishda erishgan yutuqlarini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, indeks gender tengsizligini shakllantiruvchi tendensiyalarni keng ko‘lamda tahlil qilish imkonini beradi. GEGI fuqarolik jamiyatiga – o‘z holatini yaxshilash uchun kurashayotgan ayollarga ovoz beradi. U xotin-qizlarga o‘z sa’y-harakatlarini qo‘llab-quvvatlash uchun batafsil ma’lumotlarni taqdim etadi, jamoatchilik muhokamasiga e’tiborini qaratadi va xabardorlikni oshiradi. 2020-yilgi GEGIda O‘zbekiston 158 davlat orasida 94-o‘rinni egalladi va bu turli sohalarda, jumladan, boshqaruv, ta’lim, mehnat, tadbirkorlik va ayollarga nisbatan zo‘ravonlik bo‘yicha gender tengligi bo‘yicha o‘z pozitsiyasini aks ettirdi, 2022-yilda O‘zbekiston jahon reytingida 103-o‘rinni egalladi, 2024-yilgi Gender tenglik va boshqaruv indeksi (GEGI) reytingida Oʻzbekiston 72,8 ball toʻplab, 52-oʻrinni egalladi. Bu respublikaga Markaziy Osiyoda yetakchi mavqeni qoʻlga kiritish imkonini berdi.
Gender Tenglik va Boshqaruv Indeksi (GEGI) 2024–2025 ma’lumotlariga asoslanib, O‘zbekistondagi gender tengligi holati bo‘yicha quyidagi xulosalar keltiriladi:
- Umumiy yaxshilanish: O‘zbekiston global miqyosda GEGI reytingida sezilarli yutuqlarga erishib, 103-o‘rindan 52-o‘ringa ko‘tarildi. Bu boshqaruv, ta’lim va huquqiy himoya kabi sohalarda katta o‘zgarishlarni aks ettiradi.
- Ayollarga nisbatan zo‘ravonlik: Mamlakat ayollarga nisbatan zo‘ravonlik masalasini hal etishda oldinga siljigan bo‘lsa-da, qonunlarni ijro etish va ijtimoiy qarashlardagi muammolar hali ham mavjud. Maishiy zo‘ravonlikka qarshi qonunchilik mavjud, ammo real natijalarga erishish uchun uning ijrosini kuchaytirish zarur.
- Ishlash va iqtisodiy ishtirok: O‘zbekiston ayollarning mehnat bozoridagi ishtirokini oshirishga qaratilgan siyosatni rivojlantirmoqda. Shunga qaramay, gender maosh farqlari va teng iqtisodiy imkoniyatlar hali ham muammo bo‘lib qolmoqda. Mamlakatda ish haqi shaffofligi choralarini joriy etish va bir xil qiymatdagi mehnat uchun teng haq to‘lashni targ‘ib qilish zarur.
- Ta’limdagi tenglik: Gender farqlarini kamaytirish bo‘yicha ta’lim sohasida, ayniqsa boshlang‘ich va o‘rta ta’lim darajasida ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Biroq, oliy ta’lim va texnika yo‘nalishlarida gender tafovutlari hali ham mavjud va bu sohalarda qo‘shimcha ish olib borish zarur.
- Siyosiy vakillik: Ayollarning siyosiy va davlat boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonlarida ishtiroki ortib bormoqda. Ammo ijtimoiy qarashlar va saylov kampaniyasiga oid to‘siqlar kengroq ishtirokni cheklashda davom etmoqda.
- Xalqaro majburiyatlar: O‘zbekiston CEDAW kabi xalqaro konvensiyalarni ratifikatsiya qilib, gender tengligini ta’minlash bo‘yicha o‘z sadoqatini namoyon etgan.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston gender tengligini rivojlantirishda e’tiborga molik yutuqlarga erishgan. Biroq, siyosatni ijro etishda barqarorlikni ta’minlash, iqtisodiy ishtirokni kengaytirish va madaniy o‘zgarishlarni jadallashtirish mavjud farqlarni bartaraf etishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
