IJTIMOIY INSTITUTLAR VA GENDER INDEKSI (Social Institutions and Gender Index)

IJTIMOIY INSTITUTLAR VA GENDER INDEKSI (Social Institutions and Gender Index)

     Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) tomonidan tuzilgan Ijtimoiy institutlar va gender indeksi (SIGI) ijtimoiy institutlarda ayollarga nisbatan kamsitishning mamlakatlararo ko‘rsatkichlarini belgilab beradi.

   Gender tengsizligining institutsional asoslarini aks ettiruvchi ko‘rsatkichlarning yetishmasligini hisobga oladigan bo‘lsak, Ijtimoiy institutlar va gender indeksi asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, SIGI gender tengsizligi bilan bog‘liq ijtimoiy institutlarning yangi ko‘rsatkichlarini aks etib boradi. Gender tengsizligi bilan bog‘liq institutlarga an’analar, urf-odatlar va madaniy amaliyotlarda, shuningdek, rasmiy va norasmiy qonunlarda ifodalangan doimiy normalar, qadriyatlar va xulq-atvor qoidalarini kiritish mumkin. Ular insonning xulq-atvoriga ta’sir qiladi, chunki ular gender rollarining asosini tashkil qiladi va kundalik hayotda yetakchi tamoyillarga aylanadi.

  Indeksning asosiy prinsipi shundan iboratki, ijtimoiy institutlardagi gender muammolari, masalan, ishchi kuchi, qashshoqlik darajasi, ijtimoiy cheklash, ta’lim, zo‘ravonlik va hukumatning amaldorlar pozitsiyalari oldidagi zaifligi jamiyatda gender tafovutlariga olib keladi. Qonunlar, ijtimoiy me’yorlar va amaliyotlarni hisobga olgan holda, SIGI siyosatdagi inqilobiy o‘zgarishlarni amalga oshirish uchun gender tengsizligining asosiy omillarini qamrab oladigan zarur ma’lumotlarni taqdim etadi.

  SIGI, shuningdek, BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari 5.1.1 yo‘nalishi “Gender tengligini  rag‘batlantirish, tatbiq etish va monitoring qilish hamda ayollar huquq va imkoniyatlarini kengaytirish uchun qonunchilik bazasining mavjudligi” monitoringi uchun rasmiy ma’lumotlar manbalaridan biri hisoblanadi. 

  SIGI teng bo‘lmagan meros huquqlari, erta nikoh, ayollarga nisbatan zo‘ravonlik va teng bo‘lmagan mulk huquqlari kabi kamsituvchi ijtimoiy institutlarni miqdoriy jihatdan aniqlaydi. SIGI mamlakatlarni tasniflash va noyob ma’lumotlar bazasi orqali 180 ta mamlakatda gender tengligi va ayollar huquqlarini kengaytirish bo‘yicha taraqqiyotga to‘sqinlik qiluvchi ijtimoiy institutlarga qarshi yanada samarali kurashish uchun kuchli dalillar bazasini taqdim etadi hamda hukumatlarga islohot turlarini aniqlab olish va imkoniyatlarini ko‘rib chiqishga imkon beradi. SIGI indeksi to‘rtta tarkibiy indeks (subindeks)dan iborat. Bular oilada diskriminatsiya (kamsitilish) (diskriminatsion oila kodeksi), jismoniy daxlsizlikni cheklash, ishlab chiqarish va moliyaviy resurslardan foydalanishning cheklanganligi hamda fuqarolik huquqlarining cheklanganligidan iborat.

  Shuningdek, ushbu tarkibiy indekslar 16 ta indikator va 27 ta o‘zgaruvchilarga bo‘lingan. SIGI indeksi mamlakatlarni Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkilotining GID-DB (Gender, institutlar va rivojlanish ma’lumotlar bazasi) ma’lumotlari asosida tasniflaydi. Tasniflash “juda past”, “past” , “o‘rta”, “yuqori” va “juda yuqori” toifalarga bo‘linadi. Toifalar “0” dan “1” gacha bo‘lgan baholash orqali kelib chiqadi. Indeksning birinchi hisoboti 2009-yilda nashr etilgan. Shundan so‘ng 2012, 2014, 2019 va 2023-yillarda hisobotlari ishlab chiqildi. Ijtimoiy institutlar va gender indeksining 2023-yilgi hisobotida davlatlarning profillari va siyosiy simulyatori mavjud bo‘lib, bu davlatlarda ayollarga nisbatan kamsitishning institutsional ko‘rsatkichlarini belgilab beradi.

IJTIMOIY INSTITUTLAR VA GENDER INDEKSI

   2009-yildan buyon Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) Rivojlanish markazi ijtimoiy institutlardagi gender kamsitishning mamlakatlararo koʻrsatkichi (rasmiy va norasmiy qonunlar, ijtimoiy normalar va amaliyotlar) boʻlgan Ijtimoiy institutlar va gender indeksi (SIGI) hisobotlarini nashr etadi. SIGIning birinchi hisoboti 2009-yilda chop etilgan, keyin esa 2012, 2014, 2019-yillarda yangilangan. SIGIning beshinchi hisoboti 2023-yilda chop etildi.

  Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining (OECD) Ijtimoiy institutlar va gender indeksi (SIGI) 2023-yilgi hisoboti kamsituvchi ijtimoiy institutlar va ularning gender tengsizligini davom ettirishdagi roliga qaratilgan. Hisobotda ushbu muassasalar ayollarning jinsiy va reproduktiv salomatlik va huquqlardan foydalanish imkoniyatini qanday cheklashi va iqlim o‘zgarishiga global javob berishda ularning ishtirokini cheklashi haqida batafsil ma’lumot beradi. Ayollar bu sohada sezilarli darajada azob chekishadi. SIGI Global 2023 hisoboti SIGIning oldingi nashriga asoslanadi va kamsituvchi ijtimoiy institutlardan kelib chiqadigan gender tengsizligining asosiy sabablarining keng qamrovli global ko‘rinishini taklif etadi.

  Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkilotining Gender, institutlar va rivojlanish (GID) yoki GID-DB (Gender, institutlar va rivojlanish ma’lumotlar bazasi) 60 dan ortiq gender tenglik ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga oladi. GID-DB 2006-yilda Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti Rivojlanish markazi tomonidan tadqiqotchilar va siyosatchilarga ayollarning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishidagi to‘siqlarni aniqlash hamda tahlil qilishda yordam berish uchun ma’lumotlar vositasi bilan ta’minlash maqsadida tuzilgan. U Afg‘onistondan Zimbabvegacha bo‘lgan 162 ta mamlakat uchun ushbu gender ma’lumotlarini taqdim etadi va shu bilan dunyodagi barcha mintaqalar va mamlakatlarning daromad toifalarini qamrab oladi.

   GID-DB Ayollarning iqtisodiy holatining mamlakatlararo o‘zgarishiga oid gipotezalarni o‘rnatish, sinab ko‘rish va tahlil qilish harakatlari gender tengsizligining turli o‘lchovlari bo‘yicha qulay va oson foydalaniladigan axborot resursining yo‘qligi tufayli yaratilgan. GID-DB me’yorlar, qonunlar, xulq-atvor kodekslari, urf-odatlar va oilaviy an’analar bilan bog‘liq institutsional o‘zgaruvchilarni o‘z ichiga oladi.

   GID-DB ma’lumotlar bazasi mavjud gender bilan bog‘liq to‘plamlarga qoʻshimchalar kiritadi va ularni yaxshilaydi. GID-DB ma’lumotlar bazasini yaratish natija o‘zgaruvchilari va kirish ma’lumotlarini ajratib turadigan aniq konseptual asosga amal qiladi: birinchisi ayollarga nisbatan kamsitish darajasini o‘lchaydi (masalan, ayollarning mehnatdagi ishtiroki), ikkinchisi esa bu kamsitishning asosiy sabablarini qamrab oladi. Bundan tashqari, GID-DB, oldingi ma’lumotlar bazalaridan farqli o‘laroq, ayollarning maqomini aniqlashga yordam beradigan ijtimoiy institutlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, ushbu ma’lumotlar bazasidan foydalanish jarayoni ochiq va shaffofdir. Tadqiqotchilar mazkur ma’lumotlar bazasidagi o‘zgaruvchilardan gender tengsizligining turli jihatlarini tahlil qilish yoki o‘zgaruvchilar to‘plamiga asoslangan indekslarni yaratish uchun foydalanishlari mumkin.

  GID-DB ma’lumotlar manbalari va tanlash usullari

  Resurslardan foydalanish, iqtisodiy rivojlanish va ayollarning iqtisodiy rolini o‘lchaydigan o‘zgaruvchilar uchun GID-DB Jahon banki, Xalqaro mehnat tashkiloti va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar bazalariga tayanadi. Shuningdek, ijtimoiy institutlarning oqilona va keng qamrovli ma’lumotlar bazasini yaratish uchun turli manbalardan ma’lumotlarni to‘playdi, jumladan, Amnesty International, BRIDGE (Taraqqiyot tadqiqotlari institutining gender muammolari va rivojlanish bo‘yicha ixtisoslashgan axborot xizmati), WIDNET (Ayollar taraqqiyot tarmog‘i), AFROL (Afrika bo‘yicha ixtisoslashgan axborot agentligi) va boshqalar.

  GID ma’lumotlar bazasi ijtimoiy institutlarning 12 turdagi indikatorlarini 5 toifaga guruhlarga ajratadi. Ushbu 12 indikatorning har biri gender tengligiga ta’sir qiluvchi madaniy va an’anaviy amaliyotlarni o‘z ichiga oladi. Har bir ko‘rsatkich aniq bir ijtimoiy institut uchun kamsitish darajasi va uni qo‘llashdan aziyat chekayotgan ayollar foiziga qarab 0 (kamsitish yo‘qligini, ya’ni tenglikni bildiradi) va 1 (yuqori kamsitish yoki yuqori tengsizlikni ko‘rsatadi) o‘rtasida kodlanadi.